« Powrót do listy zawodów
Picture illustrating a profession

Nauczyciel  / nauczycielka

Inna nazwa: wykładowca, dydaktyk
zawód rozwojowyzawód rozwojowy
zawód, co do którego przewiduje się w przyszłości wysokie zapotrzebowanie na rynku pracy
© pressmaster - Fotolia.com
Wersja do wydruku
Co robi i dla kogo?

Nauczyciel to osoba wykwalifikowana do prowadzenia zajęć dydaktyczno-wychowawczych w placówkach edukacyjnych różnego szczebla. Można powiedzieć, że jego rola zawodowa koncentruje się na wypełnianiu trzech funkcji: dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej.

Nauczyciel w pierwszej kolejności obowiązany jest do realizacji programu nauczania przewidzianego dla danej klasy na cały rok szkolny. Aby było to możliwe, musi samodzielnie opracować plan pracy, sporządzić konspekty zajęć i dobrać odpowiednie podręczniki. Podczas każdej lekcji przekazuje uczniom wiadomości z danego przedmiotu, a także przeprowadza ćwiczenia utrwalające już zdobytą wiedzę. Do zobrazowania przekazywanych treści wykorzystuje różne pomoce dydaktyczne np. albumy, fotografie, atlasy, płyty CD i DVD z filmami lub muzyką oraz prezentacje multimedialne. Często sam przygotowuje rysunki, plansze lub schematy, dbając o wzbogacenie i uatrakcyjnienie lekcji. Informacje teoretyczne, przekazywane w formie wykładu, uzupełnia proponując wykonanie ćwiczeń praktycznych m.in. eksperymentów, inscenizacji lub prac plastycznych. Musi również sprawdzić stopień opanowania materiału przez uczniów, w związku z tym przeprowadza sprawdziany ustne, klasówki i egzaminy, poprawia błędy, a następnie omawia i uzasadnia wystawione oceny.

Uczniów szczególnie zaciekawionych danym przedmiotem może skierować do szkolnych kół zainteresowań. Ponadto wśród jego zadań zawodowych znajduje się organizacja konkursów szkolnych oraz przygotowanie podopiecznych do udziału w olimpiadach tematycznych na szczeblu szkolnym, okręgowym i centralnym.

Oprócz wymienionych działań o charakterze dydaktycznym, nauczyciel realizuje zadania wychowawczo-opiekuńcze. Rozwija u uczniów kompetencje interpersonalne oraz postawę obywatelską. Przeprowadza tzw. godziny wychowawcze, w trakcie których porusza tematy związane z wartościami i zasadami współżycia społecznego. Wspiera uczniów w rozwoju, zachęca do wysiłku, nagradza pracowitość, a czasem także dyscyplinuje. Ponadto pełni rolę opiekuna podczas wycieczek klasowych i imprez szkolnych.

W ramach pracy organizacyjnej szkoły, uczestniczy w posiedzeniach rady pedagogicznej oraz przeprowadza spotkania z rodzicami. Do jego obowiązków należy również prowadzenie dokumentacji szkolnej: dziennika zajęć lekcyjnych, arkuszy ocen, konspektów, planów pracy i sprawozdań.

Nieco inaczej wygląda praca nauczyciela akademickiego. Dydaktyk zatrudniony na uniwersytecie lub politechnice przygotowuje program zajęć, uwzględniając semestralny rozkład materiału nauczania, prowadzi wykłady, seminaria i ćwiczenia laboratoryjne ze studentami, stosując przy tym nowoczesne metody kształcenia. Oprócz tego obowiązany jest do prowadzenia prac naukowo-badawczych.

Praca nauczyciela łączy się z bardzo intensywnymi kontaktami z uczniami/studentami, ich rodzicami oraz pracownikami szkoły (innymi nauczycielami, wykładowcami, pracownikami obsługi i administracji). Nauczyciel szkolny jest okresowo nadzorowany podczas wizytacji zajęć przez dyrektora szkoły lub przedstawiciela kuratorium oświaty. Z kolei bezpośrednim zwierzchnikiem nauczyciela akademickiego jest dziekan wydziału oraz dyrektor katedry.


 

Gdzie pracuje i w jakich warunkach? 

Nauczyciele znajdują zatrudnienie w szkołach publicznych bądź prywatnych na różnym szczeblu edukacji, począwszy od szkół podstawowych, przez gimnazja i szkoły ponadgimnazjalne, a na uczelniach wyższych kończąc. Mogą również zdecydować się na rolę prywatnego korepetytora lub otworzyć własną firmę edukacyjną. Wówczas powinni założyć działalność gospodarczą oraz starać się o wpis do rejestru prowadzonego przez kuratorium oświaty (choć nie jest to warunek obligatoryjny).

Nauczyciele wykonują swoją pracę zwykle w sali lekcyjnej lub wykładowej, ewentualnie w specjalnie przystosowanej pracowni (wyposażonej w przyrządy i preparaty wykorzystywane podczas zająć, np.  w pracowni fizycznej – mikroskop, kondensator, kamerton, elektroskop i inne). Niektóre ćwiczenia praktyczne mogą być również realizowane na wolnym powietrzu (np. plenery artystyczne czy zabawy na boisku szkolnym) lub w hali sportowej.

Nauczyciel zatrudniony w szkole jest najczęściej pracownikiem etatowym. Obecnie wymiar czasu pracy nauczyciela wynosi:

  • w szkole podstawowej lub gimnazjum – 20 godzin (w tym 18 godzin obowiązkowych zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych oraz 2 godziny dodatkowe wynikające z przepisów zawartych w „Karcie Nauczyciela”),
  • w szkole średniej 19 godzin (w tym 18 godzin obowiązkowych zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych oraz 1 godzina dodatkowa wynikająca z przepisów zawartych w „Karcie Nauczyciela”),
  • nauczyciel praktycznej nauki zawodu pracuje 22 godziny.

Oprócz tego nauczyciel uczestniczy w posiedzeniach Rady Pedagogicznej, spotkaniach z rodzicami, posiedzeniach komisji egzaminacyjnych czy rekrutacyjnych oraz w różnych akcjach i imprezach szkolnych, na co również powinien zarezerwować sobie czas.

Osoby zatrudniane jako wykładowcy na uczelni mogą pracować na podstawie umowy o pracę w pełnym lub częściowym wymiarze godzinowym, który uzależniony jest od posiadanego stopnia naukowego. Część godzin przeznaczonych jest na pracę dydaktyczną, a pozostały czas obejmuje pracę naukową. Innym rozwiązaniem są godziny zlecone, wówczas pracownik umawia się z uczelnią, co do czasu i zakresu pracy.

Zawód ten nie wymaga częstych wyjazdów służbowych. Nauczyciel najczęściej wykonuje czynności zawodowe bezpośrednio w miejscu zatrudnienia. Wyjątkiem są wykładowcy akademiccy, którzy uczestniczą w konferencjach i sympozjach naukowych w kraju i za granicą.

Duże znaczenie w tym zawodzie ma dobra ogólna sprawność fizyczna (niezbędna w przypadku nauczyciela wychowania fizycznego czy nauczyciela przedmiotów zawodowych) i dobry stan zdrowia. Ponadto nauczyciel powinien dysponować sprawnym narządem wzroku, słuchu i głosu. Nie może mieć nazbyt słyszalnej wady wymowy, która odwracałaby uwagę uczniów od przekazywanych treści.  Przeciwwskazaniem do wykonywania tego zawodu są przewlekłe choroby dróg oddechowych, choroby zakaźne, psychiczne oraz upośledzenie umysłowe. Należy podkreślić, że nauczyciele należą do grupy szczególnie narażonej na wystąpienie tzw. choroby zawodowej, czyli bezpośrednio związanej z warunkami pracy. Stałe przebywanie w hałasie może doprowadzić do uszkodzenia słuchu, a ciągła emisja głosu powoduje większą podatność na choroby aparatu głosowego.


 

Umiejętności i styl pracy 

Jeśli chcesz zostać nauczycielem w szkole lub wykładowcą uniwersyteckim, przede wszystkim powinieneś/powinnaś być osobą komunikatywną i z łatwością nawiązywać kontakt z dziećmi i młodzieżą. Niezbędna jest otwartość na problemy innych, empatia, a także umiejętność rozwiązywania konfliktów. Nie może Ci również zabraknąć cierpliwości i wytrwałości, szczególnie w stosunku do uczniów wolniej przyswajających materiał. Ponadto powinieneś/powinnaś bez trudu wypowiadać się ustnie (przedstawiając temat, prowadząc dyskusję, omawiając pracę klasową) oraz pisemnie (sporządzając konspekty zajęć czy sprawozdania ze swojej pracy).

Bardzo ważna jest sprawiedliwość w ocenianiu oraz opanowanie emocjonalne i samokontrola, bowiem niedopuszczalne jest przenoszenie osobistych odczuć wobec ucznia na jego wyniki w nauce czy posługiwanie się stereotypami w jego ocenie.

Nie możesz również zapomnieć o porządku, przestrzeganiu przepisów BHP i dyscypliny podczas zajęć, stąd konieczna jest stanowczość, zdecydowanie i dobra organizacja warsztatu pracy. Dodatkowo w wypełnianiu codziennych obowiązków pomocą może ci służyć spostrzegawczość, podzielność uwagi oraz dobra pamięć – zwłaszcza, gdy będziesz musiał/musiła dokonać całorocznej oceny zachowania ucznia, uwzględniając jego aktywności wykraczające poza standardowe ramy.

Aby twoje zajęcia były interesujące dla uczniów lub studentów oraz w pełny sposób przybliżały im wybrane zagadnienia, nastaw się na stałe pogłębianie swojej wiedzy przedmiotowej oraz doskonalenie metod nauczania i kompetencji wychowawczych. Warto więc rozwijać w sobie ciekawość badawczą, systematycznie czytać fachowe publikacje oraz uczestniczyć w kursach i szkoleniach doskonalących (takich jak np. te oferowane przez Mazowieckie Samorządowe Centrum Doskonalenia Nauczycieli).


 

Jak zdobyć taki zawód? 

Podstawowym warunkiem uzyskania pracy w zawodzie nauczyciela jest ukończenie 5-letnich studiów wyższych w określonej dziedzinie, związanej z nauczanym przedmiotem np. językiem polskim, historią, biologią, fizyką itd.

Nauczyciele szkolni, oprócz przygotowania merytorycznego, powinni posiadać kwalifikacje pedagogiczne (nie są one obowiązkowe dla wykładowców akademickich). Uzyskanie ich jest możliwe dzięki ukończeniu, najczęściej w toku studiów, specjalizacji pedagogicznej/nauczycielskiej. Wówczas w programie zajęć poza przedmiotami kierunkowymi znajdują się także: pedagogika, psychologia, dydaktyka i metodyka nauczania. Studenci zobowiązani są także do odbycia praktyki zawodowej w szkole (w wymiarze nie mniejszym niż 150 godzin). Drugą możliwością zdobycia kwalifikacji pedagogicznych jest zaliczenie studiów podyplomowych na kierunku przygotowanie pedagogiczne (takich jak te proponowane przez Wyższą Szkołę Bankową w Gdańsku). Warto dodać, że absolwenci uczelni pedagogicznych zdobywają uprawnienia do nauczania bezpośrednio po zakończeniu studiów.

Mile widziana u kandydatów do tego zawodu jest również znajomość przynajmniej jednego języka obcego. Szczególnie przydatna może się ona okazać podczas konferencji z udziałem zagranicznego eksperta czy w trakcie międzyszkolnej wymiany młodzieży i w kontakcie z nauczycielami z innych krajów. Daje to także możliwość korzystania z obcojęzycznej literatury i przedmiotowych materiałów audio-video. Pomocna w wykonywaniu obowiązków zawodowych może być też umiejętność obsługi komputera, tablicy interaktywnej oraz urządzeń biurowych tj. kserokopiarki, drukarki i skanera.

W przypadku nauczycieli szkolnych kariera zawodowa opiera się na zdobywaniu kolejnych stopni awansu począwszy od nauczyciela stażysty, przez nauczyciela kontraktowego i mianowanego, aż po nauczyciela dyplomowanego. Dla najbardziej aktywnych i konsekwentnych pozostaje również tytuł profesora oświaty. Z kolei wykładowcy, którzy gromadzą dorobek naukowy mogą osiągać stopnie: doktora, doktora habilitowanego i w końcu profesora nadzwyczajnego lub zwyczajnego.


 

Przydatne linki 

Więcej informacji o pracy nauczyciela znajdziesz na stronie DORADCA 2000.

Warto zobaczyć:

  • www.znp.edu.pl – oficjalna strona Związku Nauczycielstwa Polskiego (ZNP). Znajdziesz tu informacje na temat działalności ZNP, dowiesz się jak zostać jego członkiem, przeczytasz najnowsze aktualności dotyczące sytuacji nauczycieli w Polsce, obowiązujące akty prawne, a także oferty wydawnictw, kształcenia i wynajmu sal.
  • www.ore.edu.pl – portal informacyjny Ośrodka Rozwoju Edukacji (ORE), który jest publiczną placówką doskonalenia nauczycieli o zasięgu ogólnokrajowym, prowadzoną przez Ministra Edukacji Narodowej.
  • www.pbi.edu.pl – strona Polskiej Biblioteki Internetowej (PBI), dzięki której możesz zapoznać się z klasyką literatury polskiej, dokumentami archiwalnymi, rękopisami muzycznymi czy pozycjami kartograficznymi. Możesz również skorzystać z podręczników akademickich oraz publikacji naukowych – czasopism i periodyków naukowych.
  • new.koweziu.edu.pl – serwis informacyjny Krajowego Ośrodka Wspierania Edukacji Zawodowej i Ustawicznej (KOWEZIU), który inspiruje, przygotowuje i koordynuje zadania w zakresie doskonalenia zawodowego nauczycieli kształcenia zawodowego oraz nauczycieli szkół dla dorosłych.